زبان و ادبیات لکی(پهلوی باستان )

www.selselaa.blogfa.com

شعری به گویش فئیلی از جناب سورملی از شاعران عراق

که بسیار به لکی نزدیک است

 رۆلەی گیانم چەكردی

ئه‌زیزم رۆلەی گیانم چەكردی
مێل كامڵا چوێت ... ئه‌را نەهاتی
لە گشت شارێگ چویت محامی گەپ بویت
لە قەلا دزە لە دۆڵی شەهیدان
لەمەحموود قەجەر لە باوە مەحمی لە بەموو
لە قەڵای چۆڵان وەل شەهیدان
هاوار كردم وپر دەمم هایتە كوو ... ئه‌را نەهاتی
هاواركردم وهاوار ئه‌كم تا بمرم ... های هاوار من داڵكتم
من ژنێكم كوردم خەڵكی ووڵات
خەڵكی دێهات
خەڵكی كورد وكوردستان
خەڵكی گوڵ و گوڵستان
های هاوار ئه وە سی ساڵە هاوار ئه‌كم های هاوار
هاواره‌كم چوو وئاسمان
چوو وكوردستان
چوو ئه‌رای گشت بەسەی زمان
وڵام هات ئه‌رام
لە قەورسان لە ئاسمان پرە وگوڵ
لە جوانەمەرگی شەهیدان
ئیژیگەپیم داڵگە هاوار مەكە
ئێمە شەهیدی لورستان
ئێمە شەهیدی كوردستان
گشتمان قوربانی خاكی وتەن
گشتمان وپر زوان
نەەعلەت كەین وزاڵمی ملەت
گشتمان وەل یەك ویەك زوان
بیلە هاوار بكەین
هەر بژی ووڵات ... هەر بژی ووڵات

  منبع: http://www.gilgamish.org/viewarticle.php?id=adab-20060821-164

چنانچه به چند دهه ی اخیر یعنی پایان قاجار و اغاز پهلوی وتا تاکنون به تاریخ زاگرس میانی بنگریم چه خواهیم دید؟ ( منظور از زاگرس میانی در اینجا استان های کرمانشاه ایلام و لرستان است)

قبيله گرائی افراطی ،روزمرگی،دفاع از هیچ،نداشتن ایده ،نبود اتحاد ،تکیه ی بیش از حد به حکومت ، طلب کار بودن از همه،..

در این بخش ابتدا پرسش هائی طرح و انگاه در حد توان وآگهی پاسخ داده خواهند شد.

1-ایا اصولا زاگرس نشینان انسان های متمدن با تعریف امروزی بوده اند؟

2-ایا زاگرس نشینان پس از تاریخ باستان جدا کنیم چیزی دارند که قابل طرح باشد؟

3-ایا بزرگانی در1000 سال گذشته داشته است؟

4-ایا بودیم بودیم شرط است یا هستیم هستیم؟

ج1- انچه امروزه به نام مفرغ های لرستان ،که شمامل بیشتر مفرغ های منطقه می شوند، در جهان شناخته شده اند گواه یک تمدن کشاورزی و حتی گذر از کشاورزی دارد. بنابراین مردمان این منطقه قطعا صاحب تمدن حتی پیش ازورود اریائی ها بوده اند .در ضمن ویژگی های طبیعی می توانسته از مردمانش به خوبی محافظت کرده ویک کوچ 100 تا 200 کیلومتری باعث می شده است که از سرما و گرمای سخت رها یابند.

ج2- قطعا دارند ، به نظر می رسد علاوه بر نقش پیدا و نهانی که در شکل گیری تمدن پارس داشته اند پس از حمله اعراب نیز تا انجا که توانسته اند مقاومت کرده اند و در برهه ای (قرن 4 ) بجای شمشیر دست به تنبور برده اند و از عقیده بر علیه عقیده استفاده کرده اند در ضمن چنان دیواری محکم از نفوذ عربیت بجای اسلامیت بداخل فلات ایران جلوگیری کرده اند و گرنه اکنون ماها نیز می بایست مانند مصری ها و سوری ها زبان و فرهنگ عربی می داشتیم،این تاثیر شگرف توسط همین مردم انهم در جوار بغداد صورت گرفت که سعی در پالودن اسلامیت از عربیت می کردند وشاید اولین مردمانی بودند که قران کریم را ترجمه کردند و حتی مذهب های را به وجود اورد که با عقاید سایر مسلمانان هم خوانی نداشته و ندارد.

شعر از آقای علیپورگراوند

ویر ئو لا م مه که یار  ویر ئو لام مه که یار                             مرا نگاه کن ای یار مرا نگاه کن ای یار

ته مه نایئ  تونئم  ته ماشام   که یار                                    پرشوقم به دیدارت نگاهم کن ای یار

چه نئی  چه مه را  را کئی چوولا چوول                            تا کی؟ همه چشم شوم بر راههای بی رهگذر

مه ر هه نی  هنامت هه م هنام  که یار                           که مگر دوباره باز خوانی به کلامی نام مرا

سه نگ ئی نئم  سرین سه نگ سه ر آنیمه                     سر سنگین از انتظار  بر بالش سنگ نهاده ام

ئور دئور ئور که تئیم ئوریز یامکه یار                             بپای دار افتاده ام را کمک کن تا بایستم ای یار

نه ئه ر جائی  بئن  نه بئن ئه ر جائی                            نه تکیه بر جایی دارم و نه جایی برای تکیه

گورانی زبان مردم غرب وشمال غرب کرمانشاه می باشد در مقایسه ای که دردستور زبان این گویش با لکی داشتم متوجه حداقل اختلاف شدم که در اینجا برخی از انها آورده شده اند در ضمن در مورد لغت لکی و گورانی تفاوت از این ها هم کمتر می باشد که در نوشته های بعد به ان ها خواهم پرداخت

چرا تبنبور در زادگاهش لکستان ناشناخته است؟.

چرا زبان در لرستان به شکل لری ولکی در آمده است؟

کدام زبان زبان اصلی لرستان بوده است؟

به زودی دز این مورد مطالبی ارائه خواهد شد

ئه ژ      براي بيان جنس مانند: ئه ژ چوو = از چوب

ئه ژ      مترادف/از/مانند: ئه ژ  ئیره = از اينجا

ئئ        مترادف /از/ مانند: ئئ ئیره چی = از اينجا رفت

و"ه        مترادف / به / مانند: و"ه که سئ چه = به کسي مربوط نيست.

ئه ر       مترادف /بر-در / مانند: ئه ر ؤئره = بر آنجا ،درآنجا

ئی نوم    مترادف / درداخل/  مانند: ئی نومئ  ته نگ = درداخل دره

ئه گه رد   مترادف / با / ماند: ئه گه ردئ تو هه تئ م=همراه تو آمدم

ئی سه ر  (دوباره)

ئه را    برای     ئه را چه (برای چه)

ؤئرئی   به سوی  ؤئرئی مال  (به سوی خانه)

حامد رشنو زاده (سوشیانس ) یکی از شاعران جوان  امروزی الشتر می باشد که به زبان شعری  رسیده که امروز می تواند شعر نو لکی بسراید در زیر بخشی از شعر زیبای ایشان اورده شده است
هویه ر  که تی یه سئ  قیلنگ قیل هاو"ا
 آگر بئ  دو"ی  بی یه   سه ر  گئیو راو"ا
لیله حنام ئر  دو هوئل روو روو
وئیه ر  لوو لوو  واری ئه ر  سه ر  خوو"ا
بئرژئنگ  شئو  چو"ی  هئرنگ  ئژ  چی یه م  چئ یه
نو"یزنه ز  تو سالیه گئیونئم سئیه
کو"ئگئ  هئناسئ  سو"تیه  بئ په نا

بررسی شعر حجت الله مهدوی (حجت) شاعر توانای لک

یکی از اصیل ترین نمایندگان جریان جدید شعر لکی که در شعر او می‌توان نمونه‌های بارزی از رویکرد به طبیعت، مسائل اجتماعی کاربرد اصطلاحات و لغات بومی و مضامین طنز آمیز را مشاهده کرد، حجت الله مهدوی است. او زنده‌کننده خاطره شاعران بزرگی چون ملا منو چهر خان کولیوند است و شاید بتوان گفت پس از متقدمان شعر لکی، که پیش از این به نام چند تن از آنان اشاره شد، چشم سرزمین لکستان  به جمال جمیل شعر حجت خصوصاً غزلهای ناب او روشن شده است . پیشتر اشاره کردیم که بیشتر اشعار بازمانده از متقدمان، جزء نمونه‌های اندکی چون شعر معراج نامه و شمس زرین بال و چند شعر دیگر از ملا منوچهر. در بحر متقارب مثمن اصلم سروده شده است اما در اینجا لازم به ذکر است که شعر مهدوی از این حیث به حقیقت منحصر به فرد است. او تنها شاعر لک زبانی است که مجموعه وسیع و متنوعی از اوزان عروضی را در شعر خویش به کار گرفته است و گاهی این اوزان چنان با مضامین شعر او گره خورده است که تصور شکل گرفتن اشعار وی در اوزان دیگر ناممکن به نظر می‌رسد، چنانکه به جرات می‌توان ادعا کرد که او برای هر مضمون خاص وزن ویژه‌ای اختیار کرده است؛ برای نمونه به تعدادی از این اوزان در شعر مهدوی اشاره می‌کنیم و برای اختصار بحث ذیل هر بحر فقط به یک نمونه از اشعار سروده شده در ان بحر اکتفا می‌کنیم (با سپاس از زادمهر پارسی عزیز در وبلاگ لکستان)

بخش نخست

 1-بحر سریع سدس مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن) :

دلئ  خه م  بیهو وده   زئنیی    که م    بئ گئر                    

جه شن در او ویشه   و ئری  جه م   بئ گئر

2- بحر رجز مثمن مطوی مخبون (مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن) :

قو ئشی کئم  ئه ر  خئراو"ه  دئل  نوو هی  بی ئه سه ر   چه نی

دیه ر   شه که تئم   ئه جه ل  بئره س  ئو مئر  ستیزه گه ر  چه نی

3- بحر هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن) :

ره سیمه  هوسن   ئقبالئم  چوو"یی  دیوانه  وه ر گالی

   دیه ر  ئه ژ  ئئ ئو مره  خووه شالئم  چوو" یی  دیوانه  وه  رگالی

4- بحر هزج مسدّس محذوف ]( مفاعیلن مفاعیلن مفاعی (فعولن)[

 ئه سیرئ   ده رد  ئو   ره نج  سه ختئم  ئیمشئو    

     ئه را  مه رگه   هه نی   ئاو"اختئم  ئیمشئو

معرفی چند تن از بزرگان اهل حق

 علاوه بر بابا طاهر بابا های دیگری نیز در جغرافیای جنوب غرب ایران و شرق عراق (غرب لرستان و شرق کرمانشاه و ایلام ُ خانقین و..) وجود داشته اند که در زیر به معرفی برخی از انها می پردازیم  ، بزرگانی که در این بخش نیز از آنها ذکر به میان آمده است احتمالا معاصر با شاه خوشین (خووه شیئ ن)  که نویسنده متن (اقای ویس کرمی) ایشان را لرستانی نامیده است و یااز یاران وی بوده اند ،نام داخل پرانتز به زبان و شیوه نگارش لکی می باشد و به رسم خطی نگارش شده که در غرب ایران و شرق عراق که بسیاری در جمیع اهل حق بوده وبا زبان های فئیلی ویا کلهری صحبت می کنند و لکی را می فهمند با ان اشنائی دارند. هر چند در متن اصلی به خط فارسی عربی نوشته شده است. لازم به ذکر است که دوستان عزیزی از این بزرگان با پسوند لرستانی نام برده اند که ممکن است درست باشد اما واقعیت این است که این بزرگان را نمی توان متعلق به قوم خاصی دانست و یا برخی انها را به ائمه منتسب کرده اند که تا صحتشان توسط منابع و مراجع تائید نگردد در اینجا ذکر نمی گردند هر چند در متن اصلی پژوهش اقای ویس کرمی ذکر گردیده است بنده بنا به نوع رسالت و شیوه نگرش خویش در جای جای مقاله از واژه احتمالا (که در متن اصلی وجود ندارد) استفاده کرده ام نه اینکه منظور عدم اطمینان باشد بلکه نوع نگرش بنده به مسئله بوده است ُ قسمت های زیادی از متن و حتی تصویر عینا از مقاله اقای ویس کرمی برداشت شده است.در همین جا لازم میدانم  از مسئولان شهرستان های سلسله و دلفان بخواهم که راههای نور اباد و الشتر به مقبره بابابزرگ را اصلاح کنند تا زوار بیش از این اذیت نشوند در ضمن بقعه کاکارها را در منطقه کاکارضا تعمیر و اصلاح نماین و همچنین نام ان را از کاکارضا به همان نامی که مردم منطقه تلفظ می کنند (کاکا رها) تغییر دهند

بابابزرگ (باا  بئ زئ رگ) (قرن پنجم هجری)

        احتمالا نام  اش ابراهیم  بوده است از اعاظم و بزرگان اهل حق است که در خدمت شاه خوشین بوده و به همراه باباطاهر از یاران و اصحاب خاصه ی شاه خوشین  به شمار می رود. عموم مردم لکستان به ویژه نواحی  (سلسله و دلفان و هرسین و کوهدشت و کرمانشاه) اعتقاد فراوانی به بابابزرگ دارند و یکی از سوگندان رایج در این نواحی « وه باا بئ زئرگ» می باشد. آرامگاه بابابزرگ در منطقه ی سرکشتی  دلفان زیارتگاه مردم اهل دل غرب کشور است و هر ساله زوار زیادی به قصد زیارت مزارش رهسپار این دیار می گردند.

بقعه ی متبرکه باا بئ زئرگ و کال نازار

         این بقعه در باختر دلفان (نوراباد کنونی) به فاصله ی حدودی 50 کیلومتر در درّه ای بین کوه مهراب و دامنه های سرکشتی گنبدی است که به بابای بزرگ مشهور است ، کال نازار ظاهرا ندیمه سیاه چهر ه ا ی خوش زبانی بوده که به لکی به او کال نازار (سیاه روی زیبا و دوست داشتنی ) می گفته اند که در کنار بقعه خاک شده است  از بابابزرگ  دوبیتی هایی به زبان لکی نیز به جای مانده است از قبیل:

شائم هوویدا بی  شائم هووید ا  بی

پئ رئ  کارسازی، شائم هوویدا  بی

و"ه  ربـــک خوا جام  کاو"ه  پیدا بی

و"ه   گوئرز  گاو" سار  زئحاک  دئیدا  بی

یعنی: برای کارسازی مردم، به فرمان خدا کاوه پیدا شد و با گرز گاوسر خود ضحاک را نابود کرد.

         نمود اعتقادات و باورهای مردم غرب کشور در ابیات چهل سرود «چئ ل سئ روو» به خوبی دیده می شود، در این میان بابابزرگ  در ابیات   چئ ل سئ روو  حضور پررنگی دارد که بیانگر اعتقاد مردم  به این شاعر عارف بزرگ است:

یا بـاا بئـزئرگ  گوئمه  ئو  بـارگا  خاس

زیارت چی    فئ ره  مه تلئو دار بشناس

ای بابا بزرگ که دارای جلوه و شکوه بزرگی هستی تو خوب زوار نیاز مند را می شناسی

به نیاز من برس

یا بـاا بئـزئرگ   بئزئرگ  پیره ئل

بئ ر ه س  وه  هانائ   ژار ئو فه قیره ئل

ای با بای بزرگ ، بزرگ بابا ها به داد مردم مظلوم و ستمدیده وفقیر برس

یا یا بـاا بئـزئرگ  شائی دالاهوو

یا ائیمـــوم رئزا (ع) یا زامئن آهوو

ای بابا ی بزرگ  ،بزرگ کوه دالاهو ، ای امام رضا(ع) ای ضامن اهو به دادم برس  

وئی بـاا بئـزئرگ    پیرئ  دئلفئونه

گئ یه   گوذه رگا    سیا زئلفئونه

به این بابای بزرگ فرزانه ی  منطقه دلفان که زیارتگه اهل دل (سیاه زلف ها) است سوگند