زبان و ادبیات لکی(پهلوی باستان )

وه دردم آشنا کئردی ،نه کردی       ستمگر  فئکر درمانم  ولم  که

وئلم که تا نوی که س پی وه ده ردئم       دوسئ روژی که مهمانم ولم که

نکرد که س  دعوتم  خوئم  بیم وه  مهمان              له   کار خوئم  په شیمانم     ولم     که

نه ساخت   من ژه  پولاده نه اژ سنگ                هفه ش  ده   تیکه ستخوانم ولم که

عه زیز  بێرانوند شاعئرئ له ک  گوو  که لئنگ"ی ئمروژه  گئ هاتئنئ  وه گه ردئ شێره ڵێ تئ رئگ   آواختمونه  

سـؤزئ چه مه نێن ، سـؤ لێن   چئ نار ێن

لــیموو سه ر   ته ڵیڵ  شفا بیمار ێن

هنگامی که تازیان، جنگجوی لک را به محاصره درآورده اند زنان لک به مویه گفته اند:

گه ڵ گه ڵ عئروان  چو"ار   دورمون  ته نه /  وه  ڵومه  فئله ک   ریشه مون    که نه

چهار اطرافمان را گروه گروه تازیان حلقه زده اند چرخ روزگار به سرزنش ریشه امان را بر کنده است

و آنگاه که مرد لکستانی کشته می شودبا اندوه می خواندند:

گه لڵی  ای عروان لاشه م  دینه وه  /  ئهر  بان ئه   لاشه   هم شاد  بینه وه

گروهی از تازیان جنازه ام را به چشم دیدند و با دیدن آن به شادمانی و پایکوبی پرداختند

و هنگامی که جوانان وطن سرزمین آریایی را از خون خود گلگون می کنند و از این دیار لاله خیز رخت بر می بندند و دیگر نوگلی در این بوستان نمی ماند که قوت قلب زنان لک ایرانی باشد با اندوه و زاری و موی بر کندن می سرایند که  :

کوو  نازار  بئراکه م  ئێ  دویر بو پێدا     کشتی عئروان   بئ شگنێ ئێ   ده ڵ ێا

کجاست آن برادر رعنایم تا از دور شمایلش را ببینم هنگامیکه کشتی عربها را در دیا غرق می کند

و می گوید:

بیڵا  بئ گرێوام   وێئ   زاری مه وه /وێئ  کووسێ  که تێ  دێاری مه وه

بگذ ار تا براین خواری و سر افکندگی واین شکست هویدا و آشکارم بگریم

باسپاس از تاویر

فئ له ک (فلک)

فئ له ک سروده ی زیباوپرمغزیست به زبان لکی اثر استاد رضاحسنوند (شوریده) شاعر معاصر الشتری می باشد  که به شیوه ای نگارش شده که دامنه وسیعتری از لک فهم ها  بتوانن ان را بخوانند در پایان متن برخی از لغات به فارسی برگردانده شده اند.
فئ له ك   خير  ئه ژ  خوصه  هوو"يچ  ئه  مئ  ناتئي
فئ له ك   ئه ر  عئ شق    هر  تئيزه    مئ هاتئي
دلئ م   عاشئ ق   نئو" يي    آو"ش تمه ر   وه رئ  سه گ
سه گ   عاشئ ق    بوو  ئه ر   دل   مئ   نه نياتئي

وهاري بي ئو لئيز  ئو  لونه  مئي  داشت
نه هه لگه  هه لگ  نون ئو  نه خه مئ  چاشت
وه   يئ  گئل"    وا  نئ هات  ئه ر  مئ  بي ئئ  رئي
خودايا   مه ر كوئچئ ك  مئ  قو م قو مه   آو" شت

امام حسین (ع) در آیینه ی شعر ملا پریشان لک
فرزاد عزیزی کدخدایی

ملا پریشان شاعر و عارف لک زبان زمان تیموریان و سردسته ی کلیه ی لک سرایان تا عصر حاضر بوده است که مضمون بیشتر شعر های او عرفان وتذکره می باشد ، این شاعر در حوزه ای می زیسته که امروز از آن به حوزه ی کولیوند نام می برند و به احتمال زیاد از اهالی سلسله بوده است وی از چندین زاویه به حادثه کربلا نگاه کرده است و شعر های زیبایی با زبان اهورایی لکی سروده است .

نگاه نخست شاعر از دریچه ی وصف امام حسین (ع) ویارانش بوده است :

ئه1 ی ئه صل ثابت باخ سیادت وه ذبح عه ظیم ده شت عباده ت

(ای پایه و اساس سروری و ای ذبح شده در راه دین)

ئه شمس الضحی ژئ ته شنگی زه رد ئه گو2ل گوون که فه ن مه عره که ی نه به رد

(ای خورشید ی که به واسطه ی تشنگی زرد رنگ شدی و ای که کفنت در روز رزم گلگون شد)

نبوت چوی جسم ،ولایت چوی روح       ای باب وه ارباب عرفانه ن مفتوح

حی   وه     محمد    بیفزا عدد             شهود که ر کمون روح والجسد

سجیین علیین مخلوطن وه هم            انفکاکشان   نمه یو    افهم

ظهور   موفور   سرور    خاتم               موقوفه ن وه نحو فسخ عزائم

کیمیای ذاتش وه گشت مالکه ن          تمیز دهنده ی ناجی وهالکه ن

شعر از آقای علیپورگراوند

ویر ئو لا م مه که یار  ویر ئو لام مه که یار                             مرا نگاه کن ای یار مرا نگاه کن ای یار

ته مه نایئ  تونئم  ته ماشام   که یار                                    پرشوقم به دیدارت نگاهم کن ای یار

چه نئی  چه مه را  را کئی چوولا چوول                            تا کی؟ همه چشم شوم بر راههای بی رهگذر

مه ر هه نی  هنامت هه م هنام  که یار                           که مگر دوباره باز خوانی به کلامی نام مرا

سه نگ ئی نئم  سرین سه نگ سه ر آنیمه                     سر سنگین از انتظار  بر بالش سنگ نهاده ام

ئور دئور ئور که تئیم ئوریز یامکه یار                             بپای دار افتاده ام را کمک کن تا بایستم ای یار

نه ئه ر جائی  بئن  نه بئن ئه ر جائی                            نه تکیه بر جایی دارم و نه جایی برای تکیه

شعری از ترکه میر آزاد طرهانی ، تقدیم به خانواده عزیزان و  هم زبانان کشته شده
در فاجعه ی ریزش ساختمان سعادت آباد تهران

1-فئ له ک ؤه ده ر گات يه چوؤين  ره ؤا بوو     هه ر لثلث  لايقئ  خه زانه  شاا بوو
2- مئ دام  اؤاره  دوير ژئ  مه ؤا بوو                  داثم در ساقی ثا ونه  گئ دا بوو
3-قئ له م زه ن  خوؤه شی نوؤثنئ ؤه چه م      چاره نوؤيس  فامت ژئ  سه ر  بئ که رئم
4-نمو می ؤئ  تو"ره  شئ کووفئ  نووده م        خورؤه ت  کئر دثئ  ؤه خه م خانئ  خه م

5- بالا ؤئ به رزی فثز ؤئ فه زائی               شو"  ؤئ  په شئو ئي  هه م  نا رئزائی

ترجمه:
1- فلکا!  این روا باشد؟ چگونه این کردار را از خود روا می داری؟ هر دلارام خوش سیمایی لایق پیشگاه بزرگان باشد.
2-و خواستار او همواره یا زیر نظر و یا دچار تنگ دستی است.
3- نویسنده رنگ آسایش و خوشبختی به چشم نبیند ، دانشمند آگاه  با رنگ زردی ترک یار و دیار کند.
4- نوباوه ای بدین شکل و شمایل ، در غربت خانه اش را ماتمکده کرده است.
5-تو با این قامت رعنا و زیبا و من با این پریشانی ، باز هم ناخشنودی؟

منبع :     www.delfancity.persianblog.ir

استاد رضا حسنوند

فئ له ك   به رگئ   خه م   ئرئخدئم   بئ ريتث

 ئئ هو" زئ   خه م  هه لوورئك  مه خئ ريتث

ئه ژث طوره  فئ له ك  هه ر  خئ م  خه مه سث

مه ري  نافه  مئ نه ئارئ  خه م بئ ريتث

 فئ له ك  خثر ئه ژ  خوسه  هوؤيچه  مئ  ناتث

فئ له ك  ئر عئ شق  هه ر تثزه  مئ هاتث

دلئم عاشئق  نوؤئي  ئآو"شت  مه ر   ؤه رئ   سه گ

سه گئ   عاشئق  بووئه ر  دئل  مئ  نه نثاتث

 ؤئهارث  بي ئو لثز ئو لونه  مث  داشت

 نه هه لگه  هه لگئ  نون ئو نه خه مئ  چاشت

ؤه  يئ گئص  ؤا نهاتر مه بيه ري

خودايا  مه ر كوچئ كم ئئ  قومقومه ئآوشت

شعری از یک شاعر عراقی به زبان فئیلی    ضیا سورمالی

دڵه : ره یینه کان دڵی بریندار وپر وخوێنی  توان
دڵه : بریندار  وخۆینیت  بکه م  تا  ره یینه کان  دوسییت  توان
دڵه : کفر و ئاین  بێ فروشتن  نێ مینن  هه ر  دوکیان
دڵه :خووه کان  مه نن  وه  لمان  و  چڵکنه کان  چوین  وه  ل ئه وان

هه ر که سی  ئاشقی  تو  ئه را  گیانی  خۆی  ترسی نیه
وراسی  ئاشق  له گۆرو  وله زندانی  ترسی  نیه
دڵی  ئاشق  له فه ن یه ی  گورگیکی   ئازا  و  برسیه
وهه ر  گورگێک  له  هاوار  کردنی  شوانه  که  ترسی  نیه


دو و جه و  دیرم  یا خودا  رووناکی  نێ مینی
بریار  کردم  جه وم   دهر بکه م   تا دڵم   ئارام  بمینی
و هه رکه س  جه وم  بدینی  دڵم  ئه رای   شکیینی
نێزانم  دڵم  نه رم   بکه  م یان   چه وێلم   نێ دینی

ده ردی  دڵ دیرم  ده رمان  له م  دونیا  ئه رای  نیه
هه رجه ن  ئامۆشکاری  که م  فایده و سوودی  نیه
فری وه  ئاسمانی  که م  هه ر  ده نگ و  خه وه ری  نیه
وئه گه ر  بسوزنم  وئاگر  هیچ وه فایی  و دووکه ڵی نیه

ساقی نومه ئ  مئ صا  مه نوو چثرئ   کوولث وه ن

ساقي باؤه رث  جامئ  پئ  مه ستي

سوود م مستي ئن، زيان ژئ هه ستي

جامئ گئ  مغزئم  باؤه رث  ؤه  جووش

دونثا ئو مافيها بئكه م   فئ رامووش

 بدر تا يكجا پاك ژئ  گو ناه  بوئم

مه ستي باؤه رث، فنا في الله بوئم

مئ سلماني كه ر، من تئ شنه كامم

كافئ ر زوهدئم، موريدئ  جامئم

فئدات بام ساقي  ته ر  زووانئ م  كه

مه ن ده رده  بارئم  ده ؤاث   گيثانئ م كه

ژئ جام  توحيد يك جا مه ستئ م  كه

ذره ئ ناچيزم  تو  باو  هه ستئ م كه

بدر بئ نووشئ م ؤه ياد مه ستان

په نجه ئ ابليس پثچ ، خودا پئرستان

ساقي پئ ذ  بئ كه   جام  يك مه ني

شايد بگذرم ژئ  ما ئو مه ني

ترجمه

- ساقي جامي به من ده تا مستم كند، زيرا سودم در مستي و زيانم در هوشياري است.

- جامي كه مغزم را به جوش آورد و دنيا و هر آنچه در آن است به فراموشي سپارم.

- بده تا يكباره از گناهان پاك گردم، مستم كند و در خدا فاني گردم.

-مسلماني كن كه من تشنه كام هستم، كافر زهد و مريد جام مي باشم.

-ساقي فدايت گردم، زبانم را تر كن دردمندم و دواي دردم را تو در دست داري.

-مرا يكباره از جام توحيد مست كن ذره اي ناچيز هستم، بيا و به من هستي ببخش.

-بده تا به ياد مستان بنوشم مردان خدايي كه پنجه ابليس را پيچ دادند.

- تو اي ساقي بيا و جام يك مني را پر كن، بلكه از منيت و خودخواهي بيرون آيم.

هوره (هووره) آوایی چند هزار  ساله:
هوره{هووره} ساده ترين، ابتدايي ترين و اصيل ترين گونه موسيقي است كه اكنون به تكثر و هزارگونه گي زباني و كيفي در آمده است.
ما ايرانيان بخصوص مردمان  غرب كشور  گونه ای ابتدايي  و اصيل آواز را هوره مي ناميم، كلمه هوره و نامگذاري آن قدمتي چند هزار ساله دارد و به دوران پيامبري حضرت زردتشت مي رسد در ”گات هاي يسنا“ كه بخش مهمي از اوستا كتاب مقدس زرتشتيان مي باشد بصورت منظوم نگاشته شده و لذا در آن زمان، مردم براي خواندن آن و نيايش اهورا مزدا آوازي را سر داده كه آنرا هوره ناميده اند، هوره نداي حق طلبي بوده و كرداري نيك، پنداري نيك و گفتاري نيك را آواز كرده است.
همانگونه كه امروزه بعضي از افراد  و خصوصاً قاريان قرآن با تلاوت آيات اين كتاب آسماني آوازي را سر مي دهند كه ا زيك سو پيام خدا را سر مي دهد و  از سوي ديگر نيز موسيقي آهنگين اين آواز چنان ژرف و گرم و زلال است كه دل و جان را به ارتعاش در مي آورد، آن زمان نيز بعضي از افراد  با تلاوت گات هاي اوستا، اين حس هاي ژرف و زلال را به ديگران انتقال داده اند كه هم، هنري لطيف و هم عملي مومنانه و اعتقادي محسوب مي شد.
آقاي فاروق صفي زاده پژوهشگر كرد زبان در كتاب ”پژوهشي درباره ترانه هاي كردي“ چنين مي گويد:
اين آواز، اصيل ترين موسيقي كردي و{لکی} مي باشد كه از زمان هاي كهن به يادگار مانده است، كه ويژه ستايش از اهورا مزدا بوده است و كردها {ولکها}كه پيرو آيين آسماني زردتشت بوده اند در هنگام مرگ كسي و روي دادن پيشامدي و يا پس از پيوند با اهورا مزد، شروع به خواندن هوره كرده اند و آواز سوزناكي را كه برگرفته از نوشتار آسماني اوستا بوده به شيوه هوره خوانده اند، واژه هووره از اهووره گرفته شده است، همين شيوه هوره در خواندن قرآن به كار مي رود و واژه سوره از همين واژه گرفته شده است!.هوره در واقع راهي براي بيان احساسات دروني است که  همزمان در بطن خويش آهنگ شعر و صدا و موسيقي را يكجا به همراه دارد و  هنوز در میان اقوام لک،کلهر،فیلی و هورامی پا برجاست .  

 ؤئهارية

عزیز بیرانوند(عة زيز بثرانوند)

توجه: این نوشته به خط لکی نگارش شده که راهنمای ان به صورت زیر می باشد.

در لکي  حروف (ص، ث) را به  (س) و حروف (ذ، ظ) به  (ز) و حرف (ط) را به شکل (ت) مي نويسند. يعني حروف (ص،ض، ث،ط، ظ، ذ) در اين زبان وجود ندارد.

 واو ی ؤ که معادل واو لاتين است خوانده مي شود.

 مانند:

ؤا (باد)،ؤار(مرغ خوابيده بر تخم مرغ)

 همچنين  به جای  __ُ از و استفاده می کنند مانند:

کورد (کرد). لور(لر)

و به جاي زبر (_َ) هاء غير ملفوظ بکارمی رود. مانند:

زه رد (زرد). ده رد (درد). سه ر (سر)

و به جاي زير (-ِ) يائي که بالاي آن همزه است (ئ)  قرار مي گيرد. مانند:

مئ (من)،دئت(دختر) ،سئ (سه)

و به جای زير بلند از ی با يک (  ) بالایش استفاده می شود.مانند:

شثر(شير درنده) ،دثر(دير) ،نثر(نر)

ثمسال  کوثنة چث  فة سلئ   ؤئهار  هة ت

ؤة ختئ  فئ راق چث  ؤة ختئ   ديدار هة ت

بارکئ ردث  سة رماث سة ختئ زئمئ ستان

هاؤائ  خوشگوؤار  ئور   قة ترة   ؤار  هة ت

سيمائ بة رف ئو ية خ  کوثان  بي ؤة آئو

ئة ژ شئ کاف کوئث دة نگئ  آبشار هة ت

کيشث تث  ئ سة هرا گثا فة رشئ نوو

رةختئ سوز ئة را  ؤث  ئو چئ نار  هة ت

قومري هثز گئ رتث  نيشت ئة ر  شاخئ  سة ر ؤ

شاقة شاقئ کوگ ئ سة رئ  نئ سار  هة ت

برگردان فارسی:

بهاریه

سال کهنه رفت فصل بهار آمد. سرمای زمستان کوچ کرد و در هوایی خوش و نسیمی گوارا قطره های باران از دامن ابر فرو ریخت. یخها و برفهای سیماب گون کوهها ذوب شدند و از شکاف کوه صدای آبشار آمد. بر سطح زمین فرش تازه ای از گیاهان گسترده شد و بید و چنار لباس سبز پوشیدند. قمری برخاست و بر شاخ سرو نشست و صدای قهقهه کبک از ارتفاعات بگوش رسید

نکته: سعی شده است شعر به زبان لکی با لهجه بیرانوندی نگاشته شود مانند هه ت (آمد) که در لهجه های دیگر هات هم بکار می رود.

در زیر بخشی از  قصیده بلند هام دئ لان  از شاعر توانا نصرت الله خان امیرپور که به اورامانی سروده شده است آورده شده است،در اینجا ذکر این نکته را لازم میدانم که فرق بین زبان لکی یا اورامی در آن است که اورامی زبانها از واژه های کهن لکی در گویش استفاده میکنند. مانند : شانام. خفتن. کفتن و ... در حالیکه لک زبانها برخی از این واژه ها را به شکل ساده تر و امروزی تلفظ میکنند. زبان اورامی در اصل مادر زبان لکی است و امروزه هیچ یک از کلمات و واژه های آن برای لک زبانها غیر قابل فهم نمیباشد و لک زبانها زبان اورامی را به سادگی و سهولت درک میکنند

هام دئ لان که فتئن هام دئ لان که فتئن

ئه ر قوؤرئ  سانئ  عوبوورئم  که فتئن

یاد کئ ردئم  حالاتئ  ئو که س گئ ره فتئن

تا دثم جووانئ  ده ر کونج خوفتئن

چوثن موغاکئ گوور سنگئ ش کئ رده  ره نگ

نئساوی  ؤه فات  سالارئ  پثش  جه نگ

ته صویرش ئو مه د  نه ظه ر آوئردئم

ته ماشائ  لاشئ  روسته م ئش  کئ ردم

ته ک  دام وه  ئو مه کان وه شه ت  ئنگیزه

بوو  وادی  خوئی نئن خوونابه ریزه

تاریخ  قوؤرئش هه ر  وختئ وانام

خاک  خه م  وه  بان کاکوولئ م  شانام

هام دلان افتاد. گذرم به کنار قبرستانی افتاد. یاد در گذشتگان افتادم .تا دیدم جوانی که در کنجی خسپیده است. چون گودال گور سنگ قبرش را پوشانده و تار کرده بود. نوشته بود وفات سالار پیش جنگ. تصویرش را در ذهن مجسم نمودم. به لاشه چون رستم افتاده اش نگاه کردم . تکیه بر آن مکان وحشت انگیز زدم با آن وادی خون آلود-خون ریز. وقتیکه تاریخ فوتش را خواندم خاک غم برسرم ریخت سرم ریخت

آبادي

آبادي كوئل دئیه مزانئن مئ گئرفدار تونم
عشق ايمروژي نيیه عاشق پئيرار تونم
آبادي هرچئ مووشئن بيل تاگه بووشئن بووئه چه
در ئو ديواره مزانئن مئ گرفدار تونم
راسه تو خيلي بالايي منه بئچاره فقير
تو چوی كاخي منئ دلباخته ديوار تونم
رووژ ئو شو هامئ بئيايو عاقلم لئيوه ني ئم
بئ كس ئو بئ دره تونو بئ پلامار تونم
هرجايي پائه مه َنئِم ،كوئل دئيه ئنشون ْمه مئيه نه يك
سئيل كه آواره ئو بئ كس منه كردار تونئم
دوگدورئل نسخه ديدار تو تجويزه مئ هن
مئ بنيرئ يئ وره قئ نسخه ديدار تونئم
هاويرئم وئت ئت به سه كافي یه ئ يئ كوئت بئيته
آبادي كوئل دئيه مه زانئ ن مئ گرفدار تونئم
استاد رضا حسنوند(شوریده لک)